"Zelfs een verhard hart kan Gods verlossingsplan dienen”
Sommige mensen lijken, hoe duidelijk Gods boodschap ook klinkt, vastbesloten om hun eigen weg te blijven gaan. In zijn dissertatie onderzocht theoloog Daniel Knoll dit fenomeen, dat de Bijbel vaak beschrijft met krachtige metaforen zoals een “hard hart” of “doffe oren”. Hij ontdekte dat deze hardnekkige weerstand – in het Engels “obduracy” – niet alleen een menselijke keuze kan zijn, maar soms ook een rol speelt in Gods eigen plan. Wat betekent dat voor ons geloof, onze verantwoordelijkheid en onze kijk op God? Tijdens de 40e editie van ETF Leuvens jaarlijkse doctoraatsweek, begin deze maand, verdedigde Knoll met succes zijn proefschrift met de titel: “Hard Hearts and Blind Eyes. The Concept of Corporate and Individual Obduracy in Canonical Perspective”.
Niet alleen als theoloog, maar ook als pastor, predikant, vriend en vader werd hij steeds confronteerd met de vraag waarom sommige mensen voortdurend de boodschap van de Bijbel verwerpen. “Dat is immers wat een hardnekkigheid is: een voortdurende verwerping van Gods wil”, zegt Knoll. Daar begon zijn interesse in dit onderwerp. Ook hijzelf kende fasen in zijn leven waarin hij Gods wil duidelijk kende, maar terughoudend was om die consequent na te leven. “In die zin heb ik de teksten niet alleen ‘van buitenaf’ onderzocht. Toch ervoer ik keer op keer Gods verbazingwekkende genade.”
Knoll bestudeerde meer dan 120 passages uit het Oude en Nieuwe Testament en nog eens 70 uit vroege joodse teksten. Hij ontdekte dat vroege Joodse teksten er naar neigden om het idee te vermijden dat God de harten van mensen zou kunnen verharden. “De gedachte dat God daarmee zelfs een goed doel zou kunnen nastreven, paste misschien niet in hun beeld van God; zij wilden vooral Gods gerechtigheid veiligstellen”, zegt Knoll. “Het Nieuwe Testament daarentegen, met zijn hogere en bredere opvatting van God, verklaart zelfs de verharding van Israël theologisch.”
Situaties waarin verharding door God zelf deel uitmaakt van zijn heilsplan, zijn in verschillende verhalen terug te vinden. Knoll: “God gebruikte de verharding van de farao in het Oude Testament om op wonderbaarlijke wijze de uittocht te bewerkstelligen. Hij gebruikte de verharding van de Kanaänieten om de verovering van het land mogelijk te maken.” Ook in het Nieuwe Testament vinden we het terug. “Daar leidde de verharding van Israël eerst tot de kruisiging van Jezus Christus en later tot de zending onder de heidenen. Keer op keer zien we dat God niet alleen verhardt om te oordelen, maar uiteindelijk ook om te redden”, aldus Knoll.
De Bijbel waarschuwt gelovigen voor koppigheid. Knoll: “We hebben allemaal de neiging om onze eigen wegen te verkiezen boven Gods wegen. Daarom waarschuwt de schrijver van de Hebreeënbrief bijvoorbeeld de nieuwtestamentische gelovigen tegen zelfverharding, zoals in het geval van Israël in het Oude Testament (Heb 3:8, 10, 12; 4:7). Maar gelovigen bevinden zich nu in een andere fase van de heilsgeschiedenis. Door de dood van Christus aan het kruis, waarmee het nieuwe verbond is ingegaan, zorgt God voor een verandering van hart (Heb 8:10; 10:16-17), waardoor gelovigen zowel bereid als in staat zijn om deze waarschuwingen ter harte te nemen op een manier die onder het oude verbond niet mogelijk was. Daarom moeten we allemaal de waarschuwingen horen om ons hart niet te verharden – als een middel waarmee God onze trouw bevordert.”
De belangrijkste boodschap uit Knolls onderzoek aan de kerk van vandaag is dat het concept van hardnekkigheid niet alleen een duister theologisch probleem is. Knoll: “Dat lijkt het op het eerste gezicht. Maar in het licht van de hele heilsgeschiedenis straalt de boodschap van het evangelie des te helderder tegen deze donkere achtergrond. Ik ontdekte dat zelfs een zo ernstige daad als goddelijke verharding uiteindelijk Gods verlossingsplan dient; dat wanneer mensen collectief verhard zijn dit niet het lot van elk individu vooraf bepaalt; en dat het Gods constante doel is om de hardnekkigheid van de mens te overwinnen. We hebben dus alle reden om hardnekkigheid in ons leven, onze families, kerken en samenleving tegemoet te treden met een standvastig vertrouwen in God.”
Knoll hoopt dat zijn onderzoek niet alleen aanzet tot een diepgaande studie van afzonderlijke passages, maar ook tot een meer omvattende benadering waarbij de Bijbel als geheel wordt beschouwd. “Zodat de kerk geldige antwoorden krijgt die uit de hele Schrift zijn geput”, zegt hij. “Wat betreft de geloofspraktijk hoop ik dat we het gevaar van verharding tegenover God serieus nemen, maar tegelijkertijd ook de hoop delen dat Hij zelfs hardnekkige rebellie kan gebruiken voor Zijn goede doeleinden – zodat predikanten en gemeenten zowel duidelijk kunnen waarschuwen als vertrouwen in Gods veranderende genade kunnen aanmoedigen.”
Over de ETF Leuven
De Evangelische Theologische Faculteit (ETF) in Leuven is een academische instelling en biedt onderwijs aan in theologie en religiewetenschappen op drie niveaus: bachelor, master en doctoraat (PhD). De ETF Leuven heeft een protestants-evangelische identiteit, is interkerkelijk en heeft een sterk internationaal karakter, en laat kwaliteitsvolle academische arbeid samengaan met aandacht voor gemeenschapsvorming en spiritualiteit.
